Haber Ola
İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi, 2026 Nobel Kimya Ödülü’nü “asimetrik organik sentezde doğrusal olmayan etkilerin ve otokatalizin keşfi” nedeniyle Henri B. Kagan ve Kenso Soai’ye verme kararı aldı.
Amino asitler gibi bazı moleküller, birbirinin ayna görüntüsü olan iki biçim halinde bulunur. Ancak canlı organizmalar, bu ayna görüntülerinden yalnızca birini barındırır. Böylesi bir kimyasal asimetrinin nasıl ortaya çıkmış olabileceği, uzun süre kimyagerler için bir gizemdi. Henri B. Kagan ve Kenso Soai, bu bilmecenin çözümünü keşfettikleri için 2026 Nobel Kimya Ödülü’ne layık görüldüler.
Henri Kagan, kimyasal reaksiyonları yönlendirmenin yeni bir yolunu keşfederek, ayna görüntüsü oluşturan yapılardan (enantiyomerlerden) birinin, daha önce mümkün olduğu varsayılandan çok daha büyük bir oranda elde edilmesini sağladı. Bu keşif; ilaç, aroma, koku ve yeni malzemelerin üretimine yönelik reaksiyonlar geliştiren kimyagerler için devrim niteliğinde olmuştur.
Kenso Soai, potansiyel ayna görüntüsü formlarından yalnızca birinin oluştuğu ilk kimyasal reaksiyonu tasarladı. Yaşamın kendisi dışında, daha önce hiç kimse bu başarıyı elde edememişti. Soai reaksiyonu, bugüne kadar gerçekleştirilmiş en olağanüstü kimyasal deneylerden biridir.
Kimyayı bir ayna görüntüsü seçmeye yönelttiler
Amino asitler gibi bazı moleküller, birbirinin ayna görüntüsü olan iki biçim halinde bulunur. Ancak canlı organizmalar, bu ayna görüntülerinden yalnızca birini barındırır. Böylesi bir kimyasal asimetrinin nasıl ortaya çıkmış olabileceği, uzun süre kimyagerler için bir gizemdi. Henri B. Kagan ve Kenso Soai, bu bilmeceye bir çözüm buldukları için 2026 Nobel Kimya Ödülü’ne layık görüldüler.
Yaşamın kimyası, kimyagerlerin “aynı” ve “el” anlamına gelen Yunanca sözcüklerden türettikleri bir terimle, “homokiral” olarak adlandırılır. Tıpkı eller gibi, tüm amino asitler de birbirinin aynası olan iki biçim halinde bulunur; ancak hücrelerinizdeki proteinlerde bunlardan yalnızca biri yer alır. Diğeri ise doğada nadiren bulunur.
Kimyagerler uzun bir süre, homokiralliğin nasıl ortaya çıkabildiğini merak ettiler. Birbirinin aynası olan iki molekülü oluşturabilen kimyasal tepkimeler üzerinde deneyler yapmaya başladıklarında, deney tüplerinde her zaman her iki biçimden de eşit oranda elde ediyorlardı. Oysa kimyagerler bu ayna görüntülerinden yalnızca birini üretmeye çabalıyordu; çünkü canlılarla etkileşime girecek moleküllerin (örneğin ilaçların) geliştirilmesinde, istenen etkiyi yalnızca tek bir ayna görüntüsü sağlıyordu.
2026 Nobel Kimya Ödülü, kimyagerlerin homokiralliğe yol açan kimyasal reaksiyonları gerçekleştirmelerini sağlayan keşiflere verilmiştir.
Nobel Kimya Komitesi Başkanı Heiner Linke, “Henri Kagan ve Kenso Soai, bir asrı aşkın süredir devam eden kimyasal bir gizeme —homokiralliğin nasıl kendiliğinden ortaya çıkabileceğine— çözüm getirdiler. Geliştirdikleri kimyasal reaksiyonlar olağanüstü,” diyor.
Henri Kagan, 1986 yılında kimyasal reaksiyonları yönlendirmenin yeni bir yolunu keşfederek ilk belirleyici adımı attı. Bu yöntem, ayna görüntüsü formlarından birinin, daha önce mümkün olduğu düşünülenin çok ötesinde bir oranda baskın hale getirilmesini sağladı.
Bir sonraki adımı ise Kenso Soai attı. 1995 yılında yayımlanan önemli bir çalışmada, homokiral olma potansiyeli taşıyan ilk kimyasal reaksiyonu nasıl tasarladığı anlatılıyordu. Soai, 2003 yılında nihayet başarıya ulaştı. İki olası ayna görüntüsü formundan yalnızca birinin oluştuğu bir reaksiyon ortaya koydu. Yaşamın kendisi dışında, daha önce hiç kimse bu başarıyı elde edememişti. Henri Kagan ve Kenso Soai sayesinde artık homokiralliğin nasıl ortaya çıkabildiği biliniyor. Onların keşifleri, ilaç üretimine yönelik reaksiyonlar tasarlayan kimyagerler için belirleyici bir rol oynadı.
